دکتر ریحانه نادری نژاد؛ دکترای جامعهشناسی توسعه
دوران جنگ و بلاتکلیفی اخیر، آسیبهای پنهان نظام آموزشی را آشکار کرده است. این یادداشت با نقد تعطیلی مدارس و جایگزینی آموزش مجازی_که منجر به نابرابری ساختاری و تضعیف انسجام اجتماعی شده است_ راهکار عبور از بحران را «حکمرانی آموزشی» میداند.
پایگاه خبری تشکیلاتی بعثنا: تعلیق مدرسه و رویارویی با آموزش مجازی، تنها یک چالش اداری نیست؛ بلکه فرصتی مغفول برای «جنگ شناختی» و تعمیق شکاف طبقاتی در سایه بحرانهاست. با شروع جنگ تحمیلی سوم، کیفیت آموزشوپرورش به معیاری برای «امنیت ملی» تبدیل شده است. دکتر ریحانه نادرینژاد در این یادداشت هشدار میدهد که اگر آموزشوپرورش همچنان یک دستگاه صرفاً «خدماتی و اداری» باقی بماند، نظام آموزشی در نبرد آینده بازنده است؛ چراکه امروز، «عدالت آموزشی» و «زیرساخت دیجیتال»، خط مقدم نبرد امنیت و تداوم توسعه کشور است.
در هفتهها و ماههای بعد از آغاز جنگ تحمیلی سوم مدارس کشور تعطیل یا مجازی شدند. آموزش ادامه پیدا کرد، اما نه در شرایطی برابر. بخشی از دانشآموزان به اینترنت پایدار، ابزار دیجیتال، خانواده همراه و امکان یادگیری دسترسی داشتند و بخشی دیگر عملاً از فرایند آموزش حذف شدند یا آموزش بسیار کمکیفیتی دریافت کردند. اکنون نیز در فضای آتشبس و بلاتکلیفی، آموزش آنلاین، امتحانات مجازی و حذف احتمالی کلاسهای تابستانی، نگرانیهای تازهای درباره کیفیت یادگیری، افت تحصیلی، فرسایش انگیزه و تعمیق نابرابری آموزشی ایجاد کرده است.
مسئله فقط عقبافتادن چند درس یا کاهش ساعات آموزش نیست. آنچه در حال شکلگیری است، شکافی عمیق در سرمایه انسانی، مهارت، اعتماد اجتماعی و توان آیندهسازی کشور است. بحران امروز آموزشوپرورش، صرفاً بحران مدرسه نیست؛ بحران نسبت ما با آینده است.
تحولات سالهای اخیر نشان داده است که جنگ در جهان امروز صرفاً نبرد نظامی نیست. کشورها همزمان درگیر جنگ شناختی، رسانهای، فناورانه، اقتصادی و تمدنیاند. در چنین شرایطی، هدف فقط تخریب فیزیکی نیست؛ بلکه ذهن جامعه، حافظه تاریخی، هویت نسلی، نظام دانایی و ظرفیت تولید اجتماعی نیز به میدان منازعه تبدیل میشود.
در ایران هنوز در بسیاری از سطوح، آموزشوپرورش بیشتر بهعنوان یک دستگاه اداری، بودجهبر و خدماتی دیده میشود. نتیجه چنین نگاهی آن است که در بزنگاههای بحران، تعطیلی مدرسه آسانتر از بازطراحی آموزش تلقی میشود. این در حالی است که کشوری که بخواهد در نظم جدید منطقهای و جهانی استقلال، تابآوری و پیشرفت خود را حفظ کند، نمیتواند با نظام آموزشی حافظهمحور، مصرفگرا، نابرابر و فاقد قدرت حل مسئله، آینده خود را بسازد.
یکی از خطاهای مزمن سیاستگذاری در ایران، تقلیل آموزشوپرورش به یک حوزه صرفاً فرهنگی یا اجرایی است. در جهان جدید، کیفیت نظام آموزشی مستقیماً با امنیت ملی، قدرت اقتصادی، ظرفیت فناورانه، انسجام اجتماعی و توان یادگیری کشورها پیوند دارد. رقابت آینده کشورها فقط بر سر منابع طبیعی یا تجهیزات نظامی نخواهد بود؛ بلکه بر سر کیفیت نظامهای یادگیری، توان تطبیق با بحرانها و قدرت تولید انسان خلاق، فناور و توسعهساز خواهد بود. اگر ساختار آموزشی نتواند انسان مسئلهحلکن، دارای سواد رسانهای، توانمند در فناوری، برخوردار از مهارت مشارکت و دارای خودآگاهی تاریخی تربیت کند، حتی توسعه زیرساختی و صنعتی نیز پایدار نخواهد ماند؛ زیرا سرمایه انسانی لازم برای اداره و بازتولید آن شکل نگرفته است.
در شرایط جنگ و بحران، مدرسه فقط محل تدریس نیست. مدرسه میتواند مهمترین نهاد بازسازی سرمایه اجتماعی، حفظ انسجام محلی و کاهش فرسایش روانی جامعه باشد. تجربه بحرانهای اخیر نشان داد که تعطیلی طولانیمدت مدارس فقط موجب افت تحصیلی نمیشود؛ بلکه به انزوای اجتماعی، کاهش مسئولیتپذیری، تضعیف مهارتهای ارتباطی و فرسایش تدریجی نظم یادگیری نیز منجر میشود. بخش زیادی از آموزش مجازی موجود، نه از نظر کیفیت، نه تعامل، نه زمان مؤثر یادگیری و نه اثربخشی، قابل مقایسه با آموزش حضوری استاندارد نیست.
مدرسه آینده باید:
نسلی که صرفاً برای رقابت حافظهای و عبور از آزمونها تربیت میشود، توان اداره جامعه پیچیده و بحرانخیز آینده را نخواهد داشت.
جنگ و بحران، نابرابریهای آموزشی را تشدید میکنند. آموزش مجازی در شرایطی که زیرساخت دیجیتال در بسیاری از مناطق کشور ضعیف است، عملاً شکاف میان دانشآموزان را افزایش میدهد.
امروز بخشی از دانشآموزان:
در چنین شرایطی، برخورد یکسان با همه مناطق و مدارس، خود نوعی بیعدالتی است. عدالت آموزشی در ایرانِ جنگ و پساجنگ، دیگر صرفاً به معنای توزیع برابر امکانات نیست؛ بلکه به معنای بازطراحی نظام فرصتهای تربیتی است. دانشآموز مناطق محروم باید امکان واقعی دسترسی به آموزش باکیفیت، مهارت، فناوری، هدایت تحصیلی و آینده شغلی را داشته باشد؛ نه اینکه فقط در آمار ثبتنام مدارس دیده شود. در جهان جدید، محرومیت دیجیتال معادل محرومیت آموزشی است. بنابراین:
یکی از مسائل اصلی نظام آموزشی ایران، غلبه الگوی حافظهمحور و مدرکگراست. ساختاری که در بهترین حالت، نیروی آزمونمحور تولید میکند، نه انسان توسعهساز.
ایرانِ پساجنگ به نسلی نیاز دارد که بتواند:
این تحول بدون بازطراحی برنامه درسی ممکن نیست. برنامه درسی آینده باید از محفوظات صرف فاصله بگیرد و به سمت:
مسئلهمحوری، پروژهمحوری، آموزش مهارت، سواد رسانهای، هوش مصنوعی، اقتصاد، فناوری، و تفکر انتقادی حرکت کند.
اگر آموزشوپرورش نتواند خود را با جهان جدید تطبیق دهد، شکاف میان نسل جدید و ساختار رسمی روزبهروز عمیقتر خواهد شد.
هیچ تحول آموزشی بدون تحول در جایگاه معلم ممکن نیست. اما مسئله فقط آموزش رسمی معلمان نیست. امروز در کشور هزاران معلم خلاق، گروه مردمی، متخصص آموزشی و مجموعه دغدغهمند وجود دارند که میتوانند بخشی از راهحل باشند، اما ساختار رسمی آموزشوپرورش هنوز چابکی و انعطاف لازم برای استفاده از این ظرفیت را ندارد.
در بسیاری از موارد، ساختار اداری بهجای آنکه سکوی همافزایی ملی باشد، به سیستمی کند، بسته و متمرکز تبدیل شده است. این در حالی است که دوران جنگ و پساجنگ، بیش از هر زمان دیگری به مشارکت نخبگان، معلمان، دانشگاهها، گروههای مردمی و شبکههای محلی نیاز دارد. معلم آینده نیز نمیتواند صرفاً ناقل محفوظات باشد. او باید:
این مسئله مستلزم بازطراحی جدی در نظام تربیت معلم، آموزش ضمن خدمت و ارتقای منزلت حرفهای معلمان است.
بومیسازی، ظرفیت استانی و پیوند آموزش با نیازهای منطقهای مورد تأکید است. اقدامات عملیاتی مختلفی در این زمینه وجود دارد تا مدارس به مراکز حل مسائل محلی تبدیل شوند. برای اینکار تعریف پروژههای مدرسهمحور برای:
محیطزیست، انرژی، آب، حملونقل، و اقتصاد محلی قابل طرح است.
الزام این امر پیوند مدرسه با شهرداری، صنعت، تعاونیها، و نهادهای محلی. در مجموع باید بخشی از برنامه درسی به مسائل واقعی استان ها اختصاص یابد تا مدرسه از نهاد انتزاعی آموزشی به موتور توسعه منطقهای تبدیل شود.
در شرایط پساجنگ، بازسازی فقط اقتصادی نیست؛ بلکه بازسازی اعتماد اجتماعی نیز هست.با اقداماتی مانند
– تقویت شوراهای مدرسه و انجمن اولیا.
– مشارکت واقعی خانوادهها در تصمیمسازی آموزشی.
– ایجاد نظام شفافیت مالی و گزارش عمومی مدارس.
– توسعه فعالیتهای جمعی، داوطلبانه و اجتماعی دانشآموزان.
– آموزش گفتوگو، همکاری و مسئولیتپذیری مدنی.
مدرسه به کانون تولید اعتماد و انسجام اجتماعی تبدیل میشود.
استقرار «نظام آیندهپژوهی آموزشی»
یکی از ضعفهای نظامهای متمرکز، واکنش دیرهنگام به تحولات جهانی است.لذا ایجاد مرکز ملی آیندهپژوهی آموزش ضروری است. وظایف متنوعی برای این مرکز قابل احصا است. شامل رصد:
– تحولات فناوری، بازار کار، تغییرات ژئوپلیتیکی، و مهارتهای آینده.
– بازنگری مستمر برنامههای درسی بر اساس سناریوهای آینده.
– آموزش تفکر آیندهنگر به دانشآموزان.
در نتیجه نظام آموزشی از ساختار واکنشی به ساختار پیشنگر تبدیل میشود.
آموزشوپرورش نباید صرفاً هزینه جاری دولت تلقی شود، بلکه سرمایهای برای توسعه ملی است. برای اینکار لازم است تغییر نگاه بودجهای از «هزینه آموزشی» به «سرمایهگذاری توسعهای» اتفاق افتد. به عبارتی سازمان هایی مثل برنامه و بودجه نسبت به هزینه های آموزش و پرورش نگاه منفی نداشته باشند.
پیوند بودجه آموزش با: بهرهوری اقتصادی، سرمایه اجتماعی، تابآوری ملی، و توسعه منطقهای نیز مسائل ضرورتی است که زیرساخت آن تمرکز زدایی و اعطای اختیار به سطح استان، منطقه و مدرسه است. طراحی صندوقهای توسعه آموزشی منطقهای، حمایت مالیاتی از سرمایهگذاری بخش خصوصی در آموزش مهارتی و فناورانه، محاسبه «بازده اجتماعی آموزش» در سیاستگذاری اقتصادی از موارد دیگر این حوزه است. در نتیجه آن آموزشوپرورش به موتور توسعه اقتصادی و نه مصرفکننده صرف بودجه عمومی تبدیل میشود.
ایرانِ پساجنگ فقط به بازسازی جاده، کارخانه و زیرساخت فیزیکی نیاز ندارد؛ بلکه به بازسازی انسان، ذهن، فرهنگ و نظام تربیتی نیازمند است.
اگر آموزشوپرورش متحول نشود:
اما اگر آموزشوپرورش به محور بازسازی ملی تبدیل شود، میتواند:
در نظم جدید جهانی، کشورها صرفاً با منابع طبیعی یا قدرت نظامی تعیینکننده نخواهند بود؛ بلکه کیفیت نظام تربیتی، ظرفیت یادگیری اجتماعی و توان تولید انسان خلاق و مقاوم، جایگاه آنها را مشخص خواهد کرد.از این منظر، مدرسه دیگر حاشیه توسعه نیست؛ بلکه قلب آینده ایران است.
اردیبهشت ۳۰, ۱۴۰۵
فروردین ۱۳, ۱۴۰۵
فروردین ۴, ۱۴۰۵
